DSC SGT వారం 1-2: విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం

AP DSC-2026 (APTRT-2026) · సెకండరీ గ్రేడ్ టీచర్ (SGT) · నవీకరణ: 15 అక్టోబర్ 2026

విద్యా మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రానికి 8 మార్కులు. రోజుకు ఒక అధ్యాయం చదవండి, జ్ఞాపకం నుంచి రాయండి, చివర్లో MCQ లు చేయండి.

అధ్యాయం 1: పెరుగుదల, వికాసం

పిల్లవాడు రోజూ మారుతుంటాడు: ఎత్తు పెరుగుతాడు, తెలివి పెరుగుతుంది, అందరితో కలుస్తాడు. మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రం ఈ మార్పును పెరుగుదల, వికాసం, పరిపక్వత అని విభజిస్తుంది. వీటి మధ్య తేడాపై పరీక్షలో ప్రశ్నలు వస్తాయి.

1.1 సులభమైన మాటల్లో అర్థాలు

పరిపక్వత (Maturation): ఎలాంటి శిక్షణ లేకుండా, సహజంగా లోపలి నుంచి జరిగే మార్పులు. కండరాలు, నాడులు సిద్ధమైనప్పుడు శిశువు కూర్చుంటుంది, నిలబడుతుంది, నడుస్తుంది. పరిపక్వతకు ముందు ఇచ్చే శిక్షణ వృథా. అందుకే 2 ఏళ్ల పిల్లవాడికి రాయడం నేర్పం.

అభ్యసనం (Learning): సాధన, అనుభవం ద్వారా వచ్చే మార్పు. వికాసం = పరిపక్వత + అభ్యసనం.

1.2 వికాస సూత్రాలు (ఎక్కువగా అడిగేవి)

1. నిరంతరత: వికాసం ఎప్పుడూ ఆగదు; దశలవారీగా జరుగుతుంది.
2. ఏకరీతి నమూనా / క్రమం: వేగం వేరైనా, ప్రతి పిల్లవాడు అవే దశలను అదే క్రమంలో దాటుతాడు (పాకడం → నిలబడటం → నడవడం).
3. శిరః పాదాభిముఖ (Cephalocaudal): తల నుంచి పాదాల వైపు. శిశువు ముందు తలను, తర్వాత మొండాన్ని, తర్వాత కాళ్లను నియంత్రిస్తుంది.
4. సమీప దూరాభిముఖ (Proximodistal): శరీర కేంద్రం నుంచి బయటి వైపు. భుజంపై నియంత్రణ చేతుల కంటే ముందు, చేతులపై నియంత్రణ వేళ్ల కంటే ముందు.
5. సాధారణం నుంచి నిర్దిష్టానికి: బొమ్మ అందుకోవడానికి శిశువు మొదట శరీరమంతా కదిలిస్తుంది; తర్వాత చేతిని మాత్రమే.
6. వైయక్తిక భేదాలు: ప్రతి పిల్లవాడు తన సొంత వేగంతో వికసిస్తాడు.
7. అనువంశికత, పరిసరాల పరస్పర చర్య: వికాసం = అనువంశికత × పరిసరాలు. ఏ ఒక్కటీ ఒంటరిగా సరిపోదు.
8. ఊహించదగినది: పిల్లవాడు ఎప్పుడు నడుస్తాడో, మాట్లాడతాడో సుమారుగా ఊహించగలం.
9. వివిధ అంశాలు పరస్పర సంబంధితాలు: అనారోగ్యంతో ఉన్న పిల్లవాడు (శారీరక) చిరాకుగా ఉంటాడు (ఉద్వేగ), చదువులో వెనుకబడతాడు (జ్ఞానాత్మక).

1.3 వికాసాన్ని ప్రభావితం చేసే కారకాలు

• అనువంశికత (Heredity): తల్లిదండ్రుల నుంచి జన్యువుల ద్వారా వచ్చేవి — కళ్ల రంగు, ఎత్తు, శరీర నిర్మాణం. జన్యువులు 23 జతల క్రోమోజోముల్లో ఉంటాయి.
• పరిసరాలు (Environment): గర్భధారణ తర్వాత పిల్లవాడి చుట్టూ ఉన్నదంతా — ఆహారం, కుటుంబం, పాఠశాల, సంస్కృతి, స్నేహితులు.
• ప్రకృతి vs పోషణ (Nature vs nurture): అనువంశికత = ప్రకృతి; పరిసరాలు = పోషణ. ఆధునిక దృక్పథం: రెండూ కలిసి పనిచేస్తాయి.
• కవలల అధ్యయనాలు అనువంశికత, పరిసరాలను పోల్చడానికి ఉపయోగపడతాయి (సమరూప కవలలకు ఒకే జన్యువులు ఉంటాయి).

1.4 వికాస దశలు, వాటి లక్షణాలు

SGT గా మీరు ఉత్తర బాల్య దశ పిల్లలకు బోధిస్తారు, కాబట్టి దీని లక్షణాలు బాగా నేర్చుకోండి: పిల్లలు ముఠాలు ఏర్పరుచుకుంటారు, నియమాలున్న ఆటలు ఇష్టపడతారు, స్నేహితుల ఆమోదం కోరుకుంటారు, మూర్త ఉదాహరణలతో బాగా ఆలోచిస్తారు.

1.5 వికాస కోణాలు

• శారీరక, చలనాత్మక: శరీర పెరుగుదల, స్థూల చలన నైపుణ్యాలు (పరుగెత్తడం, దూకడం), సూక్ష్మ చలన నైపుణ్యాలు (పెన్సిల్ పట్టుకోవడం, గుండీలు పెట్టడం).
• జ్ఞానాత్మక (మానసిక): ఆలోచన, జ్ఞాపకం, తర్కం, సమస్యా పరిష్కారం.
• ఉద్వేగ: పుట్టినప్పుడు సాధారణ ఉద్రేకం మాత్రమే; సుమారు 2 ఏళ్లకు భయం, కోపం, ఆనందం వంటి ఉద్వేగాలుగా విడిపోతుంది (కె.ఎం.బి. బ్రిడ్జెస్).
• సాంఘిక: స్వార్థం నుంచి సహకారం వైపు; ఉత్తర బాల్యంలో స్నేహ బృందం ముఖ్యమవుతుంది.
• నైతిక: మంచి-చెడుల గ్రహింపు (కోల్‌బర్గ్, అధ్యాయం 2).
• భాషా: ఏడుపు → కూయడం → ముద్దుమాటలు → ఒక్క పద దశ → రెండు పదాల దశ → వాక్యాలు.

తరగతిలో వినియోగం: పిల్లల దశకు తగిన కృత్యాలు ఇవ్వండి, నేర్చుకునే వేగంలో తేడాలను గౌరవించండి, ఉత్తర బాల్య దశ కోసం ఆటలు, బృంద కృత్యాలు వాడండి.

అధ్యాయం 2: వికాస సిద్ధాంతాలు

ఈ ఐదు సిద్ధాంతాల నుంచి ప్రతి DSC లో 2 నుంచి 3 ప్రశ్నలు వస్తాయి. ప్రతి దానికీ వ్యక్తి పేరు, ముఖ్య పదాలు, ఒక తరగతి వినియోగం నేర్చుకోండి.

2.1 జీన్ పియాజే — జ్ఞానాత్మక వికాసం (ఆలోచన ఎలా పెరుగుతుంది)

పియాజే (స్విట్జర్లాండ్) తన సొంత పిల్లలను పరిశీలించి, పిల్లలు చిన్న పెద్దల్లా ఆలోచించరని, ప్రతి దశలో వేరుగా ఆలోచిస్తారని కనుగొన్నారు. తనను తాను "జన్యు జ్ఞాన మీమాంసకుడు" (genetic epistemologist) అని పిలుచుకున్నారు.

ముఖ్య పదాలు (కచ్చితంగా నేర్చుకోండి):

• స్కీమా (Schema): మనసులోని ఒక ఫైల్ లేదా నమూనా. పిల్లవాడికి "కుక్క" స్కీమా ఉంటుంది: నాలుగు కాళ్లు, తోక, మొరుగుతుంది.
• సాంశీకరణం (Assimilation): కొత్త సమాచారాన్ని పాత స్కీమాలో ఇమిడ్చడం. పిల్లవాడు ఆవును చూసి "పెద్ద కుక్క" అంటాడు.
• అనుగుణ్యత (Accommodation): కొత్త సమాచారానికి తగ్గట్టు స్కీమాను మార్చుకోవడం. పిల్లవాడు నేర్చుకుంటాడు: "కాదు, ఇది ఆవు — కొత్త జంతువు".
• సమతుల్యీకరణ (Equilibration): సాంశీకరణం, అనుగుణ్యత మధ్య సమతుల్యత. అసమతుల్యత (గందరగోళం) పిల్లవాడిని నేర్చుకునేలా ప్రేరేపిస్తుంది.

నాలుగు దశలు:

నిత్యత్వ ప్రయోగం: ఒక పొట్టి వెడల్పాటి గ్లాసులోని నీటిని పొడవాటి సన్నని గ్లాసులోకి పోయండి. 5 ఏళ్ల పిల్లవాడు పొడవాటి గ్లాసులో ఎక్కువ నీరు ఉందంటాడు. 8 ఏళ్ల పిల్లవాడు రెండూ సమానమే అంటాడు. పెద్ద పిల్లవాడికి నిత్యత్వం అర్థమైంది.

తరగతిలో వినియోగం: 1-5 తరగతులకు నిజమైన వస్తువులతో బోధించండి (లెక్కపెట్టడానికి పూసలు, మొక్కల పాఠానికి నిజమైన ఆకులు). నిర్వచనాలతో మొదలుపెట్టకండి.

2.2 లెవ్ వైగోట్స్కీ — సామాజిక-సాంస్కృతిక వికాసం

వైగోట్స్కీ (రష్యా) ప్రకారం పిల్లవాడు మొదట ఇతరులతో పరస్పర చర్య ద్వారా నేర్చుకుంటాడు, తర్వాత స్వయంగా ఆలోచిస్తాడు. భాష, సంస్కృతి ఆలోచనను రూపొందిస్తాయి.

• సమీప వికాస మండలం (ZPD - Zone of Proximal Development): పిల్లవాడు ఒంటరిగా చేయగలిగేదానికి, సహాయంతో చేయగలిగేదానికి మధ్య ఉన్న అంతరం.
• పరంజా / ఆధారం (Scaffolding): ZPD లో ఉపాధ్యాయుడు లేదా స్నేహితుడు ఇచ్చే సహాయం, పిల్లవాడు మెరుగుపడేకొద్దీ క్రమంగా తొలగిస్తారు (భవనం చుట్టూ కట్టే పరంజా లాగా).
• MKO (More Knowledgeable Other - ఎక్కువ తెలిసిన వ్యక్తి): ఎక్కువ తెలిసిన ఎవరైనా — ఉపాధ్యాయుడు, తల్లిదండ్రులు, సహవిద్యార్థి.
• స్వగత భాషణ (Private speech): పిల్లలు తమ పనులను నడిపించుకోవడానికి తమతో తామే మాట్లాడుకుంటారు; పియాజే దీన్ని అహం కేంద్రిత భాషణ అన్నారు.

ఉదాహరణ: పిల్లవాడు రెండంకెల తీసివేత ఒంటరిగా చేయలేడు. ఉపాధ్యాయుడు ఒక ఉదాహరణ చూపించి, తర్వాతి దానికి సూచనలు ఇస్తాడు. కొన్ని లెక్కల తర్వాత పిల్లవాడు ఒంటరిగా చేస్తాడు. సూచనలు = పరంజా.

తరగతిలో వినియోగం: బృంద కృత్యాలు, సహవిద్యార్థి అభ్యసనం, మిశ్రమ సామర్థ్య బృందాలు.

2.3 లారెన్స్ కోల్‌బర్గ్ — నైతిక వికాసం

కోల్‌బర్గ్ (అమెరికా) పిల్లలకు హైంజ్ సందిగ్ధత (Heinz dilemma) కథ చెప్పారు: చనిపోతున్న భార్యను కాపాడటానికి హైంజ్ ఖరీదైన మందు దొంగిలిస్తాడు. అతను అలా చేయాలా? అవును/కాదు జవాబును కాకుండా, ఇచ్చిన కారణాన్ని ఆయన అధ్యయనం చేశారు.

మహిళల "సంరక్షణా నీతి" (ethics of care) ని విస్మరించారని కరోల్ గిల్లిగన్ కోల్‌బర్గ్‌ను విమర్శించారు.

2.4 ఎరిక్ ఎరిక్‌సన్ — మనో-సామాజిక వికాసం

ఎరిక్‌సన్ ప్రకారం జీవితంలో 8 దశలు ఉంటాయి, ప్రతి దశలో రెండు వ్యతిరేకాల మధ్య సంక్షోభం. దాన్ని బాగా పరిష్కరిస్తే ఒక బలం వస్తుంది.

SGT (6-12) కోసం తరగతి వినియోగం: పిల్లలు విజయవంతంగా పూర్తిచేయగల పనులు ఇవ్వండి, వారి ప్రయత్నాన్ని ప్రశంసించండి. అప్పుడు వారు న్యూనతగా కాకుండా సమర్థులుగా భావిస్తారు.

2.5 భాషా వికాసం

• నోమ్ చామ్‌స్కీ: పిల్లలు భాషా సముపార్జన సాధనం (LAD - Language Acquisition Device) తో పుడతారు; అందుకే ఏ పిల్లవాడైనా ఏ భాషైనా నేర్చుకోగలడు.
• బి.ఎఫ్. స్కిన్నర్: భాష అనుకరణ, పునర్బలనం ద్వారా నేర్చుకుంటారు.
• దశలు: ఏడుపు → కూయడం (2 నెలలు) → ముద్దుమాటలు (6 నెలలు) → మొదటి పదం (సుమారు 1 ఏడాది) → రెండు పదాల వాక్యాలు (సుమారు 2 ఏళ్లు).

2.6 గుర్తుంచుకోవాల్సిన ఇతరులు

• సిగ్మండ్ ఫ్రాయిడ్: మనోలైంగిక దశలు; నోటి, గుద, లైంగికాంగ, సుప్త (6-12, ప్రశాంత దశ), జననేంద్రియ దశలు.
• కార్ల్ రోజర్స్: స్వీయ భావన; శిశు కేంద్రిత, నిర్దేశ రహిత మార్గదర్శనం.
• ఊరీ బ్రాన్‌ఫెన్‌బ్రెన్నర్: పర్యావరణ వ్యవస్థల సిద్ధాంతం — పిల్లవాడు పొరల మధ్య ఉంటాడు: కుటుంబం, పాఠశాల, సమాజం, సంస్కృతి.

అధ్యాయం 3: వైయక్తిక భేదాలు, ప్రజ్ఞ

ఏ ఇద్దరు పిల్లలూ ఒకేలా ఉండరు, కవలలు కూడా. ఉపాధ్యాయుడు ఈ భేదాలను దృష్టిలో పెట్టుకుని ప్రణాళిక వేయాలి. వీటిని ఎలా కొలుస్తామో పరీక్షలో అడుగుతారు.

3.1 వైయక్తిక భేదాలు (Individual differences)

• అంతర్-వైయక్తిక (Inter-individual): ఇద్దరు పిల్లల మధ్య తేడాలు (రవి సీత కంటే గణితంలో మెరుగు).
• అంతః-వైయక్తిక (Intra-individual): ఒకే పిల్లవాడి లోపల తేడాలు (రవి గణితంలో మెరుగు కానీ బొమ్మలు గీయడంలో బలహీనం).
• రంగాలు: ప్రజ్ఞ, సహజ సామర్థ్యం, అభిరుచి, వైఖరి, మూర్తిమత్వం, శారీరక లక్షణాలు, సాధన.
• కారణాలు: అనువంశికత, పరిసరాలు, వయస్సు, లింగం, కుటుంబ నేపథ్యం, ఆర్థిక స్థితి.
• తరగతిలో వినియోగం: సామర్థ్య ఆధారిత బృందాలు, నెమ్మదిగా నేర్చుకునేవారికి నివారణ బోధన, ప్రతిభావంతులకు సుసంపన్న కృత్యాలు, వ్యక్తిగత శ్రద్ధ, వివిధ పద్ధతులు.

3.2 ప్రజ్ఞ (Intelligence)

ప్రజ్ఞ అంటే నేర్చుకోవడం, కొత్త సమస్యలను పరిష్కరించడం, కొత్త పరిస్థితులకు సర్దుకోవడం చేయగల సామర్థ్యం.

• వెక్స్‌లర్: "ఉద్దేశపూర్వకంగా పనిచేయడం, హేతుబద్ధంగా ఆలోచించడం, పరిసరాలతో సమర్థంగా వ్యవహరించడం చేయగల సామర్థ్యం".
• టెర్మన్: అమూర్త పదాలలో ఆలోచించగల సామర్థ్యం.

ప్రజ్ఞా సిద్ధాంతాలు:

గార్డ్‌నర్ ఉదాహరణ: క్రికెటర్ (శారీరక), గాయకుడు (సంగీత), కౌన్సెలర్ (అంతర్‌వ్యక్తిగత), మొక్కల గురించి బాగా తెలిసిన రైతు (ప్రకృతి).

3.3 ప్రజ్ఞను కొలవడం: IQ

• మొదటి ప్రజ్ఞా పరీక్ష: ఆల్‌ఫ్రెడ్ బినే, థియోడర్ సైమన్ (1905), ఫ్రాన్స్. వీరు మానసిక వయస్సు (MA) భావనను ప్రవేశపెట్టారు.
• IQ పదాన్ని విలియం స్టెర్న్ (1912) ఇచ్చారు. టెర్మన్ దాన్ని స్టాన్‌ఫర్డ్-బినే మాపనిగా సవరించారు (1916).

సాధించిన ఉదాహరణ: పిల్లవాడి వయస్సు 10 ఏళ్లు (CA), కానీ 12 ఏళ్ల పిల్లవాడిలా జవాబులు ఇస్తాడు (MA). IQ = 12 ÷ 10 × 100 = 120.

టెర్మన్ IQ వర్గీకరణ:

పరీక్షల రకాలు: శాబ్దిక vs అశాబ్దిక (నిష్పాదన) పరీక్షలు; వ్యక్తిగత vs సామూహిక పరీక్షలు. భాటియా నిష్పాదన పరీక్షల మాల ఒక భారతీయ పరీక్ష. నిరక్షరాస్యులకు, చాలా చిన్న పిల్లలకు అశాబ్దిక పరీక్షలు తగినవి.

3.4 ఉద్వేగ ప్రజ్ఞ (EQ)

తన, ఇతరుల ఉద్వేగాలను అర్థం చేసుకుని నిర్వహించగల సామర్థ్యం. పదం సలోవే, మేయర్ (1990) ఇచ్చారు; డేనియల్ గోల్‌మన్ (1995) ప్రాచుర్యం కల్పించారు. ఐదు భాగాలు: స్వీయ అవగాహన, స్వీయ నియంత్రణ, ప్రేరణ, సహానుభూతి, సాంఘిక నైపుణ్యాలు.

3.5 సృజనాత్మకత (Creativity)

సృజనాత్మకత అంటే కొత్తదైన, ఉపయోగకరమైనదాన్ని సృష్టించడం. ఇది అపసారి ఆలోచన (divergent thinking - ఒక ప్రశ్నకు ఎన్నో జవాబులు) పై ఆధారపడుతుంది, అభిసారి ఆలోచన (convergent - ఒకే సరైన జవాబు) పై కాదు.

• లక్షణాలు (గిల్‌ఫర్డ్/టోరెన్స్): ధారాళత (ఎన్నో ఆలోచనలు), నమ్యత (వివిధ రకాల ఆలోచనలు), మౌలికత (అసాధారణ ఆలోచనలు), విస్తరణ (వివరాలు జోడించడం).
• ఉదాహరణ ప్రశ్న: "ఇటుక ఉపయోగాలన్నీ రాయండి" — సృజనాత్మక పిల్లవాడు ఎన్నో విభిన్నమైన, అసాధారణ జవాబులు ఇస్తాడు.
• దశలు (గ్రాహం వాలస్): సన్నాహం → పొదుగుదల → ప్రకాశనం → నిర్ధారణ.
• పరీక్షలు: టోరెన్స్ సృజనాత్మక ఆలోచనా పరీక్షలు; భారత్‌లో బాకర్ మెహదీ పరీక్ష.

3.6 సహజ సామర్థ్యం, వైఖరి, అభిరుచి, అలవాటు

• సహజ సామర్థ్యం (Aptitude): భవిష్యత్తులో ఒక నైపుణ్యాన్ని నేర్చుకోగల సహజ శక్తి (ఉదా: సంగీత సామర్థ్యం). పరీక్షలు: DAT (విభేదాత్మక సహజ సామర్థ్య పరీక్ష).
• వైఖరి (Attitude): ఏదైనా విషయం పట్ల అనుకూలంగా లేదా వ్యతిరేకంగా నేర్చుకున్న భావన (ఉదా: సైన్స్ ఇష్టపడటం). లికర్ట్, థర్‌స్టన్ మాపనులతో కొలుస్తారు.
• అభిరుచి (Interest): పిల్లవాడు చేయడానికి ఇష్టపడేది. స్ట్రాంగ్ అభిరుచి జాబితా.
• అలవాటు (Habit): పదే పదే చేయడం వల్ల యాంత్రికంగా మారిన చర్య. మంచి అలవాట్లు శ్రమను తగ్గిస్తాయి; ఉపాధ్యాయులు పునరావృతం, బహుమతి ద్వారా వాటిని ఏర్పరుస్తారు.

అధ్యాయం 4: అభ్యసనం

అభ్యసనం (Learning) అంటే అనుభవం లేదా సాధన ద్వారా ప్రవర్తనలో వచ్చే దాదాపు శాశ్వతమైన మార్పు. అలసట, అనారోగ్యం, మందుల వల్ల వచ్చే మార్పు అభ్యసనం కాదు.

4.1 అభ్యసనాన్ని ప్రభావితం చేసే కారకాలు

• అభ్యాసకుడు: ఆరోగ్యం, ప్రజ్ఞ, ప్రేరణ, సంసిద్ధత, అభిరుచి.
• ఉపాధ్యాయుడు: జ్ఞానం, పద్ధతులు, ప్రవర్తన, TLM వినియోగం.
• విషయం: కఠినత్వం, అర్థవంతత, నిడివి.
• పరిసరాలు: తరగతి గదిలో వెలుతురు, గాలి, కూర్చునే ఏర్పాటు, ఇంటి సహకారం.

4.2 ప్రవర్తనావాద సిద్ధాంతాలు (అభ్యసనం = ఉద్దీపన → ప్రతిస్పందన)

(a) ఇ.ఎల్. థార్న్‌డైక్ — యత్న దోష అభ్యసనం (సంబంధవాదం, S-R బంధం)

ప్రయోగం: ఆకలితో ఉన్న పిల్లిని పజిల్ పెట్టెలో బంధించి, బయట చేపను ఉంచారు. అది ఎన్నో యాదృచ్ఛిక కదలికలు చేసింది; అనుకోకుండా ఒక మీటను నొక్కగానే తలుపు తెరుచుకుంది. ప్రయత్నాలు పెరిగేకొద్దీ పనికిరాని కదలికలు తగ్గి, బయటపడే సమయం తగ్గింది.

ప్రాథమిక నియమాలు:

1. సంసిద్ధతా నియమం: అభ్యాసకుడు సిద్ధంగా ఉన్నప్పుడే అభ్యసనం జరుగుతుంది. సంసిద్ధతకు ముందే బలవంతంగా నేర్పిస్తే పిల్లవాడు నిరాశ చెందుతాడు.
2. అభ్యాస నియమం: సాధన అభ్యసనాన్ని బలపరుస్తుంది (ఉపయోగం), సాధన లేకపోతే బలహీనపడుతుంది (నిరుపయోగం).
3. ఫలిత నియమం: సంతృప్తి కలిగించిన ప్రతిస్పందన పునరావృతమవుతుంది; అసౌకర్యం కలిగించినది వదిలేయబడుతుంది. అత్యంత ముఖ్యమైన నియమం.

తరగతిలో వినియోగం: డ్రిల్, సాధన, సరైన జవాబుల తర్వాత ప్రశంస.

(b) ఇవాన్ పావ్‌లోవ్ — శాస్త్రీయ నిబంధనం (Classical Conditioning)

ప్రయోగం: పావ్‌లోవ్ (రష్యన్ శరీరధర్మ శాస్త్రవేత్త) కుక్కకు ఆహారం ఇవ్వగా అది లాలాజలం స్రవించింది. ప్రతిసారీ ఆహారం ఇచ్చే ముందు గంట మోగించారు. చాలాసార్లు ఇలా జత చేశాక, గంట ఒక్కటే మోగినా కుక్క లాలాజలం స్రవించింది.

• విలోపనం (Extinction): ఆహారం లేకుండా గంటను చాలాసార్లు మోగిస్తే → లాలాజలం ఆగిపోతుంది.
• సహజ పునరుద్ధరణ (Spontaneous recovery): విరామం తర్వాత గంటకు మళ్లీ కొంత లాలాజలం వస్తుంది.
• సామాన్యీకరణం (Generalisation): ఇలాంటి శబ్దానికీ కుక్క లాలాజలం స్రవిస్తుంది.
• విచక్షణ (Discrimination): ఒక నిర్దిష్ట గంటకు మాత్రమే స్పందించడం కుక్క నేర్చుకుంటుంది.

తరగతిలో వినియోగం: బడి గంట మోగగానే పిల్లలు వరుసలో నిలబడతారు; గణిత తరగతిలో శిక్ష పడిన పిల్లవాడు గణితం అంటే భయపడవచ్చు (భయం నిబంధితమైనది; ఆహ్లాదకర అనుభవాలతో దాన్ని తొలగించవచ్చు).

(c) బి.ఎఫ్. స్కిన్నర్ — కార్యసాధక నిబంధనం (Operant Conditioning)

ప్రయోగం: "స్కిన్నర్ పెట్టె" లో ఆకలితో ఉన్న ఎలుక అనుకోకుండా మీటను నొక్కి ఆహారం పొందింది. త్వరలోనే మళ్లీ మళ్లీ మీట నొక్కింది. ప్రవర్తన (operant) తర్వాత జరిగేదాన్ని బట్టి రూపొందుతుంది.

• అనుకూల పునర్బలనం: ఆహ్లాదకరమైనది జోడించడం (ప్రశంస, నక్షత్రం) → ప్రవర్తన పెరుగుతుంది.
• ప్రతికూల పునర్బలనం: అసౌకర్యమైనదాన్ని తొలగించడం (పని పూర్తిచేస్తే హోంవర్క్ లేదు) → ప్రవర్తన పెరుగుతుంది.
• శిక్ష: ప్రవర్తన తగ్గుతుంది. గమనిక: ప్రతికూల పునర్బలనం శిక్ష కాదు.
• ఆకృతీకరణ (Shaping): తుది ప్రవర్తన వైపు వేసే చిన్న అడుగులకు బహుమతి.
• పునర్బలన షెడ్యూళ్లు: నిరంతర (ప్రతిసారీ), పాక్షిక — స్థిర నిష్పత్తి, చర నిష్పత్తి, స్థిర వ్యవధి, చర వ్యవధి.

తరగతిలో వినియోగం: కార్యక్రమయుత బోధన (programmed instruction), బోధనా యంత్రాలు (విద్యకు స్కిన్నర్ కానుక); తక్షణ ఫలిత సమాచారంతో చిన్న చిన్న అడుగులు.

4.3 జ్ఞానాత్మక సిద్ధాంతాలు (అభ్యసనం = అవగాహన)

(a) వుల్ఫ్‌గాంగ్ కోహ్లర్ — అంతర్దృష్టి అభ్యసనం (గెస్టాల్ట్ వాదం)

ప్రయోగం: సుల్తాన్ అనే చింపాంజీని ఒక బోనులో ఉంచి, అందని ఎత్తులో అరటిపండు వేలాడదీసి, చుట్టూ కొన్ని కర్రలు లేదా పెట్టెలు ఉంచారు. విఫలమైన తర్వాత సుల్తాన్ నిశ్శబ్దంగా కూర్చుని, ఒక్కసారిగా రెండు కర్రలను జోడించి (లేదా పెట్టెలు పేర్చి) అరటిపండు అందుకుంది. ఈ ఆకస్మిక అవగాహనే అంతర్దృష్టి ("ఆహా!" క్షణం).

• గెస్టాల్ట్ అంటే "సంపూర్ణం". అభ్యాసకుడు మొత్తం పరిస్థితిని, భాగాల మధ్య సంబంధాలను చూస్తాడు.
• తరగతిలో వినియోగం: ముందు మొత్తం చిత్రాన్ని చూపించండి; బట్టీ కాకుండా అవగాహన అవసరమైన సమస్యలు ఇవ్వండి.

(b) ఆల్బర్ట్ బండూరా — సామాజిక / పరిశీలనాత్మక అభ్యసనం

ప్రయోగం: ఒక పెద్దవ్యక్తి బోబో బొమ్మ (గాలి నింపిన బొమ్మ) ను కొట్టడం పిల్లలు చూశారు. ఒంటరిగా వదిలేసినప్పుడు ఆ పిల్లలు అదే విధంగా బొమ్మను కొట్టారు. పిల్లలు నమూనాలను చూసి నేర్చుకుంటారు.

• నాలుగు ప్రక్రియలు: అవధానం → నిలుపుదల → పునరుత్పాదన → ప్రేరణ.
• తరగతిలో వినియోగం: ఉపాధ్యాయుడే ఆదర్శం; మంచి ప్రవర్తనను చెప్పడమే కాదు, చేసి చూపించాలి.

(c) జెరోమ్ బ్రూనర్ — అన్వేషణ అభ్యసనం

• పిల్లలు సూత్రాలను స్వయంగా కనుగొన్నప్పుడు బాగా నేర్చుకుంటారు.
• మూడు ప్రాతినిధ్య విధానాలు: క్రియాత్మక (చేయడం ద్వారా) → ప్రతిమాత్మక (బొమ్మల ద్వారా) → ప్రతీకాత్మక (పదాలు, చిహ్నాల ద్వారా).
• సర్పిల పాఠ్యప్రణాళిక (Spiral curriculum): ఒకే అంశాన్ని ప్రతి ఏడాది ఉన్నత స్థాయిలో మళ్లీ బోధించడం.

4.4 అభ్యసన వక్రాలు, పీఠభూమి

అభ్యసన వక్రం అంటే సమయం లేదా ప్రయత్నాలకు వ్యతిరేకంగా ప్రగతిని చూపే గ్రాఫ్.

• కుంభాకార వక్రం (Convex): మొదట వేగవంతమైన ప్రగతి, తర్వాత నెమ్మది (సులభ పనులు).
• పుటాకార వక్రం (Concave): మొదట నెమ్మది, తర్వాత వేగం (కఠిన పనులు).
• మిశ్రమ (S-ఆకారం): రెండింటి కలయిక.
• పీఠభూమి (Plateau): ప్రగతి ఆగినట్లు కనిపించే సమతల భాగం. కారణాలు: అలసట, ఆసక్తి తగ్గడం, తప్పు పద్ధతి. పరిష్కారం: విశ్రాంతి, ప్రేరణ, పద్ధతి మార్పు.

4.5 అభ్యసన బదలాయింపు (Transfer of learning)

ఒకదాన్ని నేర్చుకోవడం మరొకదాన్ని నేర్చుకోవడాన్ని ప్రభావితం చేయడం.

• అనుకూల బదలాయింపు: సహాయపడుతుంది — సైకిల్ నేర్చుకోవడం బైక్ నడపడానికి; తెలుగు వ్యాకరణం సంస్కృతానికి.
• ప్రతికూల బదలాయింపు: అడ్డుపడుతుంది — భారత్‌లో ఎడమవైపు డ్రైవింగ్ అలవాటు విదేశాల్లో కుడివైపు డ్రైవింగ్‌ను కష్టం చేస్తుంది.
• శూన్య బదలాయింపు: ఎలాంటి ప్రభావం ఉండదు.
• సిద్ధాంతాలు: మానసిక శిక్షణ సిద్ధాంతం (మనస్సు ఒక కండరం), సమరూప అంశాల సిద్ధాంతం (థార్న్‌డైక్), సామాన్యీకరణ సిద్ధాంతం (జడ్), పక్షాంతరీకరణ సిద్ధాంతం (గెస్టాల్ట్).

అధ్యాయం 5: జ్ఞాపకం, విస్మృతి, ప్రేరణ

నేర్చుకున్నది మరచిపోతే అది వృథా. ప్రేరణ లేని పిల్లవాడు అసలు నేర్చుకోడు. ఈ అధ్యాయం రెండింటినీ వివరిస్తుంది.

5.1 జ్ఞాపకం (Memory)

జ్ఞాపకం మూడు దశల్లో పనిచేస్తుంది: సంకేతీకరణ (Encoding - సమాచారాన్ని తీసుకోవడం) → నిల్వ (Storage - దాచుకోవడం) → పునఃప్రాప్తి (Retrieval - అవసరమైనప్పుడు బయటికి తీయడం).

అట్కిన్‌సన్-షిఫ్రిన్ నమూనా (మూడు నిల్వలు):

గుర్తుంచుకునే రకాలు: ప్రత్యాహ్వానం (recall - సహాయం లేకుండా గుర్తుతెచ్చుకోవడం, ఖాళీలు పూరించడం లాగా), గుర్తింపు (recognition - ఆప్షన్ల నుంచి గుర్తించడం, MCQ లాగా — ప్రత్యాహ్వానం కంటే సులభం).

5.2 విస్మృతి (Forgetting)

• హెర్మన్ ఎబ్బింగ్‌హాస్ అర్థరహిత అక్షరాలు (ZOK, DAX వంటివి) ఉపయోగించి జ్ఞాపకాన్ని అధ్యయనం చేశారు. ఆయన విస్మృతి వక్రం ప్రకారం నేర్చుకున్నదాంట్లో ఎక్కువ భాగం మొదటి రోజే మరచిపోతాం; ఆ తర్వాత మరపు నెమ్మదిస్తుంది.
• విస్మృతికి కారణాలు:
  • క్షయం (నిరుపయోగం): వాడకపోతే జ్ఞాపకం మసకబారుతుంది.
  • అవరోధం (Interference): పురోగామి (proactive - పాత అభ్యసనం కొత్తదాన్ని అడ్డుకోవడం), తిరోగామి (retroactive - కొత్త అభ్యసనం పాతదాన్ని అడ్డుకోవడం).
  • అణచివేత (ఫ్రాయిడ్): బాధాకర జ్ఞాపకాలను స్పృహ నుంచి బయటికి నెట్టడం.
• బాగా గుర్తుంచుకోవడానికి: విరామాలతో రివిజన్ (ఒకేసారి బట్టీ కాదు), అర్థం చేసుకోవడం, జ్ఞాపక సూత్రాలు (ఉదా: VIBGYOR), అధిక అభ్యసనం, నిద్ర, కొత్తదాన్ని పాత జ్ఞానంతో అనుసంధానించడం.

5.3 ప్రేరణ (Motivation)

ప్రేరణ అంటే ఒక లక్ష్యం వైపు ప్రవర్తనను మొదలుపెట్టి, నడిపించి, కొనసాగించే అంతర్గత శక్తి. ప్రేరణ లేకపోతే తెలివైన పిల్లవాడు కూడా నేర్చుకోడు.

• అంతర్గత ప్రేరణ (Intrinsic): లోపలి నుంచి — కథ ఆసక్తికరంగా ఉంది కాబట్టి పిల్లవాడు చదువుతాడు. ఉత్తమమైనది, దీర్ఘకాలం ఉంటుంది.
• బాహ్య ప్రేరణ (Extrinsic): బయటి నుంచి — మార్కులు, బహుమతులు, ప్రశంస, శిక్ష భయం.
• అవసరం → చోదకం → ప్రోత్సాహకం → లక్ష్యం — ఇదే ప్రేరణ చక్రం (ఆకలి → అశాంతి → ఆహారం → తినడం).
• ఆకాంక్షా స్థాయి: పిల్లవాడు తనకు తాను నిర్దేశించుకునే లక్ష్యం. లక్ష్యాలు మరీ ఎక్కువ (నిరాశ) గానీ, మరీ తక్కువ (ప్రయత్నం ఉండదు) గానీ ఉండకూడదు.

అబ్రహం మాస్లో అవసరాల అనుక్రమం:

ఉపాధ్యాయుడు ఎలా ప్రేరేపించాలి: ప్రయత్నాన్ని ప్రశంసించండి, సవాలుగా ఉన్నా సాధ్యమయ్యే పనులు ఇవ్వండి, ఆటలు, కథలు వాడండి, పాఠాలను నిజ జీవితంతో అనుసంధానించండి, ప్రగతిని చూపించండి, ఎంపిక అవకాశం ఇవ్వండి, కఠిన శిక్షలు వద్దు.

అధ్యాయం 6: మూర్తిమత్వం, మానసిక ఆరోగ్యం

మూర్తిమత్వం (Personality) అంటే ఒక వ్యక్తిని ప్రత్యేకంగా నిలిపే ఆలోచన, భావన, ప్రవర్తనల మొత్తం నమూనా. ఈ పదం లాటిన్ "పర్సోనా" నుంచి వచ్చింది, దాని అర్థం నటులు ధరించే ముసుగు.

• జి.డబ్ల్యు. ఆల్‌పోర్ట్: పరిసరాలకు ఒక వ్యక్తి ప్రత్యేక సర్దుబాటును నిర్ణయించే మనోశారీరక వ్యవస్థల గతిశీల వ్యవస్థీకరణే మూర్తిమత్వం.
• మూర్తిమత్వం అనువంశికత + పరిసరాలపై ఆధారపడుతుంది; స్థిరంగా ఉంటుంది కానీ నెమ్మదిగా మారవచ్చు.

6.1 రకాల సిద్ధాంతాలు (మనుషులను రకాలుగా విభజించడం)

6.2 లక్షణ సిద్ధాంతాలు (మనుషులను లక్షణాలతో వివరించడం)

• జి.డబ్ల్యు. ఆల్‌పోర్ట్: ప్రధాన లక్షణాలు (cardinal - ఆధిపత్యం, అరుదు), కేంద్ర లక్షణాలు (central - 5-10 ముఖ్య లక్షణాలు), ద్వితీయ లక్షణాలు.
• ఆర్.బి. కాటెల్: 16 మూల లక్షణాలు; పరీక్ష = 16 PF ప్రశ్నావళి.
• బిగ్ ఫైవ్ (OCEAN): అనుభవాలకు సుముఖత, కర్తవ్యనిష్ఠ, బహిర్ముఖత, సహకార స్వభావం, ఉద్వేగ అస్థిరత.

6.3 ఫ్రాయిడ్ మనో విశ్లేషణ సిద్ధాంతం

మనస్సు మంచు కొండ లాంటిది: చేతన (కొన), పూర్వచేతన, అచేతన (అతి పెద్దది, దాగి ఉంటుంది).

• ఇడ్ (Id): పుట్టుకతో వస్తుంది; ఇప్పుడే ఆనందం కోరుతుంది (సుఖ సూత్రం). "నాకు ఆ స్వీటు ఇప్పుడే కావాలి."
• ఇగో (Ego): కోరికలను వాస్తవంతో సమతుల్యం చేస్తుంది (వాస్తవిక సూత్రం). "భోజనం తర్వాత అడుగుతాను."
• సూపర్ ఇగో (Superego): అంతరాత్మ, తల్లిదండ్రులు, సమాజం నుంచి వచ్చిన నైతిక నియమాలు. "అడగకుండా తీసుకోవడం తప్పు."

6.4 మూర్తిమత్వాన్ని కొలవడం

• వ్యక్తినిష్ఠ పద్ధతులు: ముఖాముఖి, ఆత్మకథ, వ్యక్తి చరిత్ర అధ్యయనం.
• వస్తునిష్ఠ పద్ధతులు: ప్రశ్నావళులు, నిర్ధారణ మాపనులు, పరిశీలన, సన్నివేశ పరీక్షలు.
• ప్రక్షేపక పద్ధతులు (అస్పష్టమైన బొమ్మలపై వ్యక్తి తన దాగిన భావాలను "ప్రక్షేపిస్తాడు"):
  • రోర్షా సిరామరక పరీక్ష — హెర్మన్ రోర్షా; 10 సిరా మరకల కార్డులు.
  • TAT (విషయ అవబోధ పరీక్ష) — ముర్రే, మోర్గాన్; బొమ్మలపై వ్యక్తి కథలు చెబుతాడు.
  • CAT (శిశు అవబోధ పరీక్ష) — లియోపోల్డ్ బెల్లాక్; జంతువుల బొమ్మలు, 3-10 ఏళ్ల పిల్లలకు.
  • పద సాహచర్య పరీక్ష (యుంగ్); వాక్య పూరణ పరీక్ష.

6.5 మానసిక ఆరోగ్యం, సర్దుబాటు, ఒత్తిడి

• మానసిక ఆరోగ్యం: సమస్యలను ఎదుర్కోవడం, పరిస్థితులకు సర్దుకోవడం, ఇతరులతో సంతోషంగా జీవించగల సామర్థ్యం. మానసికంగా ఆరోగ్యంగా ఉన్న ఉపాధ్యాయుడు ఆరోగ్యకరమైన తరగతిని సృష్టిస్తాడు.
• సర్దుబాటు (Adjustment): తన అవసరాలను పరిసరాల డిమాండ్లతో సమతుల్యం చేసుకునే ప్రక్రియ.
• సంఘర్షణ (కర్ట్ లెవిన్): ఉపగమ-ఉపగమ (రెండు మంచి ఎంపికలు), పరిహార-పరిహార (రెండు చెడు ఎంపికలు), ఉపగమ-పరిహార (ఒకే ఎంపికలో మంచి, చెడు రెండూ).
• నిరాశ (Frustration): లక్ష్యానికి అడ్డంకి ఎదురైనప్పుడు. ఒత్తిడి (Stress): ఒత్తిడికి శరీరం, మనస్సు ప్రతిస్పందన — తలనొప్పి, కోపం, నిద్రలేమి, ఏకాగ్రత లోపం. వ్యాయామం, విశ్రాంతి, ఇతరులతో మాట్లాడటం, సమయ ప్రణాళికతో నిర్వహించండి.

6.6 రక్షక తంత్రాలు (ఫ్రాయిడ్)

ఆందోళన నుంచి మనస్సు తనను తాను కాపాడుకునే అచేతన మార్గాలు.

6.7 ప్రత్యేక అవసరాలున్న పిల్లలు, సమ్మిళిత విద్య

• సమ్మిళిత విద్య: ప్రత్యేక అవసరాలున్న పిల్లలు (CWSN) సహా అందరూ సహాయంతో సాధారణ పాఠశాలల్లో కలిసి నేర్చుకోవడం. RPwD చట్టం 2016, RTE 2009 దీనికి ఆధారం.
• అభ్యసన వైకల్యాలు: డిస్లెక్సియా (చదవడం), డిస్‌గ్రాఫియా (రాయడం), డిస్‌కాల్క్యులియా (గణితం), డిస్‌ప్రాక్సియా (చలన సమన్వయం).
• ADHD: అవధానంలో కష్టం, అతి చురుకుదనం, ఆవేశపూరిత ప్రవర్తన.
• ప్రతిభావంతులు: IQ 130-140 పైన; సుసంపన్న కృత్యాలు, అదనపు సవాళ్లు అవసరం.
• నెమ్మదిగా నేర్చుకునేవారు: IQ సుమారు 70-89; పునరావృతం, మూర్త ఉదాహరణలు, ఓర్పు అవసరం.
• ఉపాధ్యాయుడి పాత్ర: ముందుగానే గుర్తించడం, బోర్డు దగ్గర కూర్చోబెట్టడం, సులభమైన సూచనలు, సహవిద్యార్థుల సహాయం, నివారణ బోధన, ఎప్పుడూ ముద్ర వేయకపోవడం లేదా ఎగతాళి చేయకపోవడం.

ఈ సబ్జెక్టు ముఖ్య పదాలు: తెలుగు, ఇంగ్లీష్

తెలుగు మీడియం DSC పేపర్లలో వాడే తెలుగు అకాడమీ పదాలు ఇవి. ఇంగ్లీష్ పదాలు కూడా నేర్చుకోండి.

అభ్యాస MCQ లు (30 ప్రశ్నలు)

ఆరు అధ్యాయాలూ చదివాక వీటిని చేయండి. 27 లేదా అంతకంటే ఎక్కువ లక్ష్యం. తప్పిన ప్రతి జవాబుకు కారణాన్ని మీ తప్పుల నోట్‌బుక్‌లో రాయండి.

1. తల నుంచి పాదాల వైపు జరిగే వికాసాన్ని ఏమంటారు: (a) సమీప దూరాభిముఖ (b) సాధారణం నుంచి నిర్దిష్టానికి (c) శిరః పాదాభిముఖ (d) నిరంతరత
2. "ముఠా వయస్సు" (Gang age) దేనిని సూచిస్తుంది: (a) శైశవం (b) పూర్వ బాల్యం (c) కౌమారం (d) ఉత్తర బాల్యం
3. కౌమారాన్ని "ఒత్తిడి, సంఘర్షణల దశ" అని వర్ణించింది: (a) స్టాన్లీ హాల్ (b) పియాజే (c) ఫ్రాయిడ్ (d) ఎరిక్‌సన్
4. కొత్త సమాచారాన్ని ఉన్న స్కీమాలో ఇమిడ్చడం: (a) అనుగుణ్యత (b) సాంశీకరణం (c) సమతుల్యీకరణ (d) నిత్యత్వం
5. చంద్రుడు బతికే ఉన్నాడని, తనను అనుసరిస్తున్నాడని పిల్లవాడు నమ్ముతాడు. ఇది పియాజే యొక్క ఏ దశకు చెందినది: (a) ఇంద్రియ చాలక దశ (b) మూర్త ప్రచాలక దశ (c) పూర్వ ప్రచాలక దశ (d) అమూర్త ప్రచాలక దశ
6. వస్తు స్థిరత్వం ఏ దశలో వికసిస్తుంది: (a) ఇంద్రియ చాలక దశ (b) పూర్వ ప్రచాలక దశ (c) మూర్త ప్రచాలక దశ (d) అమూర్త ప్రచాలక దశ
7. ఉపాధ్యాయుడు ఇచ్చి క్రమంగా తొలగించే సహాయాన్ని ఏమంటారు: (a) ZPD (b) MKO (c) స్వగత భాషణ (d) పరంజా
8. "మంచి అబ్బాయి - మంచి అమ్మాయి" దృక్పథం కోల్‌బర్గ్ యొక్క ఏ స్థాయికి చెందినది: (a) పూర్వ సాంప్రదాయ స్థాయి (b) సాంప్రదాయ స్థాయి (c) ఉత్తర సాంప్రదాయ స్థాయి (d) ఏదీ కాదు
9. 6-12 ఏళ్లకు ఎరిక్‌సన్ దశ: (a) నమ్మకం vs అపనమ్మకం (b) గుర్తింపు vs పాత్ర గందరగోళం (c) శ్రమ vs న్యూనతా భావం (d) చొరవ vs అపరాధ భావం
10. భాషా సముపార్జన సాధనాన్ని (LAD) ప్రతిపాదించింది: (a) చామ్‌స్కీ (b) స్కిన్నర్ (c) వైగోట్స్కీ (d) పియాజే
11. IQ పదాన్ని రూపొందించింది: (a) బినే (b) టెర్మన్ (c) విలియం స్టెర్న్ (d) వెక్స్‌లర్
12. మానసిక వయస్సు 8, శారీరక వయస్సు 10. IQ = (a) 125 (b) 80 (c) 90 (d) 100
13. IQ 95 ఏ వర్గంలోకి వస్తుంది: (a) మందబుద్ధి (b) ఉత్తమ (c) సరిహద్దు (d) సగటు
14. ప్రజ్ఞలో "g", "s" కారకాలను ఇచ్చింది: (a) స్పియర్‌మన్ (b) థార్న్‌డైక్ (c) థర్‌స్టన్ (d) గార్డ్‌నర్
15. థర్‌స్టన్ ప్రాథమిక మానసిక సామర్థ్యాలు: (a) 5 (b) 7 (c) 8 (d) 180
16. ప్రజ్ఞా నిర్మాణ నమూనాను ఇచ్చింది: (a) గార్డ్‌నర్ (b) స్టెర్న్‌బర్గ్ (c) గిల్‌ఫర్డ్ (d) కాటెల్
17. సృజనాత్మకత ముఖ్యంగా దేనిపై ఆధారపడుతుంది: (a) అభిసారి ఆలోచన (b) జ్ఞాపకం (c) ప్రత్యాహ్వానం (d) అపసారి ఆలోచన
18. పావ్‌లోవ్ ప్రయోగంలో, నిబంధనం తర్వాత గంట: (a) నిబంధన రహిత ఉద్దీపన (b) నిబంధిత ఉద్దీపన (c) నిబంధన రహిత ప్రతిస్పందన (d) నిబంధిత ప్రతిస్పందన
19. ఆహారం లేకుండా గంటను పదే పదే మోగిస్తే లాలాజలం ఆగిపోతుంది. ఇది: (a) విలోపనం (b) సామాన్యీకరణం (c) విచక్షణ (d) సహజ పునరుద్ధరణ
20. కార్యక్రమయుత బోధన ఎవరి సిద్ధాంతంపై ఆధారపడింది: (a) థార్న్‌డైక్ (b) పావ్‌లోవ్ (c) స్కిన్నర్ (d) బ్రూనర్
21. ప్రవర్తనను పెంచడానికి అసౌకర్యమైనదాన్ని తొలగించడం: (a) శిక్ష (b) అనుకూల పునర్బలనం (c) విలోపనం (d) ప్రతికూల పునర్బలనం
22. అంతర్దృష్టి అభ్యసనం ఏ వాదానికి చెందినది: (a) ప్రవర్తనావాదం (b) గెస్టాల్ట్ (c) మనో విశ్లేషణ (d) మానవతావాదం
23. బండూరా పరిశీలనాత్మక అభ్యసనంలో మొదటి సోపానం: (a) అవధానం (b) నిలుపుదల (c) పునరుత్పాదన (d) ప్రేరణ
24. క్రియాత్మక, ప్రతిమాత్మక, ప్రతీకాత్మక విధానాలను ఇచ్చింది: (a) పియాజే (b) వైగోట్స్కీ (c) బ్రూనర్ (d) కోహ్లర్
25. అభ్యసన వక్రంలో కనిపించే ప్రగతి లేని సమతల దశ: (a) పీఠభూమి (b) విలోపనం (c) బదలాయింపు (d) అంతర్దృష్టి
26. పాత అభ్యసనం కొత్త అభ్యసనాన్ని గుర్తుతెచ్చుకోవడాన్ని అడ్డుకుంటే అది: (a) తిరోగామి అవరోధం (b) పురోగామి అవరోధం (c) క్షయం (d) అణచివేత
27. స్వల్పకాలిక జ్ఞాపక సామర్థ్యం: (a) 5 ± 2 (b) 9 ± 2 (c) 7 ± 2 (d) అపరిమితం
28. మాస్లో అనుక్రమంలో అత్యల్ప స్థాయి: (a) భద్రత (b) గౌరవం (c) ప్రేమ, అనుబంధం (d) శారీరక అవసరాలు
29. ఫెయిల్ అయిన విద్యార్థి "టీచర్ సిలబస్ బయటి ప్రశ్నలు ఇచ్చారు" అంటాడు. ఇది: (a) ప్రక్షేపణం (b) హేతుకీకరణ (c) ఉదాత్తీకరణ (d) తిరోగమనం
30. శిశు అవబోధ పరీక్ష (CAT) ను రూపొందించింది: (a) ముర్రే (b) రోర్షా (c) బెల్లాక్ (d) యుంగ్